Introductie
Kunstmatige intelligentie (AI) is het afgelopen decennium sterk gegroeid en wordt inmiddels breed toegepast. De laatste jaren staan met name Large Language Models (LLM’s) vol in de belangstelling. Achter deze virtuele modellen schuilt echter een ingewikkelde toeleveringsketen. De ontwikkeling van AI-modellen vereist chipmachines, chips, servers en een constante stroom van specifieke grondstoffen en chemicaliën. De productie hiervan is sterk geconcentreerd in een beperkt aantal landen en bedrijven. Landen zonder eigen productiecapaciteit kunnen alleen toegang krijgen tot de benodigde hardware via internationale handel.
De waardeketen van AI
Figuur 1 laat de waardeketen zien die aan de basis ligt van AI. AI wordt hierbij breed geïnterpreteerd als een technologie die op basis van ingevoerde gegevens uitkomsten genereert, zoals aanbevelingen, content of beslissingen, met een wisselende mate van menselijke betrokkenheid. Anders dan traditionele software kunnen deze systemen leren van data, hun gedrag aanpassen en zich in de loop van de tijd verder ontwikkelen.
Figuur 1. De AI-waardeketen.
Bron: Frost et al. (2026), Atradius
Aan de basis van de waardeketen staat gespecialiseerde hardware, zoals chips en geheugen, en de kritieke grondstoffen die daarvoor nodig zijn. Boven de hardware bevindt zich een infrastructuurlaag met datacenters en clouddiensten, die essentieel zijn voor het ontwikkelen, opslaan en gebruiken van AI-modellen. De volgende laag bestaat uit trainingsdata en datatools. Rekenkracht, cloudinfrastructuur en data vormen de bouwstenen voor de volgende laag in de keten: foundation models. Dit zijn grote, vooraf getrainde AI-modellen die voor uiteenlopende toepassingen kunnen worden ingezet. Voorbeelden van dergelijke foundation models zijn GPT, Claude en Gemini. Bovenaan de keten staan toepassingen voor eindgebruikers die AI-functionaliteit vertalen naar concrete producten en diensten. Denk hierbij aan ChatGPT, Copilot en de Gemini- of Claude-apps, maar ook aan klantenservice-chatbots die op deze foundation models draaien.
AI zorgt voor een sterke groei van de goederenhandel
Dit artikel richt zich op de fysieke goederen die nodig zijn bij de ontwikkeling van AI. Hiervoor wordt een lijst gebruikt van ongeveer 100 productcodes die volgens de Wereldhandelsorganisatie (WTO) ‘AI-enabling’ zijn. De WTO onderscheidt drie categorieën goederen:
- Chemicaliën en grondstoffen, zoals palladium, germanium en silicium;
- Intermediaire inputs, zoals processors en geheugenchips;
- Apparatuur, zoals netwerkswitches, routers, servers en chipproductiemachines.
Belangrijk is dat deze goederen niet exclusief voor AI worden ingezet, maar veelal ook andere toepassingen kennen. Daarom worden ze hierna aangeduid als ‘AI-gerelateerd’.
Gerekend in nominale exportwaarde is Nederland wereldwijd de elfde exporteur van AI-gerelateerde goederen.
In 2024 werd wereldwijd voor EUR 2.800 miljard aan AI-gerelateerde goederen geëxporteerd. Dit is een verdubbeling ten opzichte van tien jaar eerder. Volgens onderzoek van McKinsey (2026) waren AI-gerelateerde goederen in 2025 goed voor een derde van de groei van de wereldwijde goederenhandel.
Landen in Azië spelen een belangrijke rol in de wereldwijde AI-toeleveringsketen en zijn goed voor 65% van de wereldwijde export van AI-gerelateerde goederen. De grootste Aziatische exporteurs zijn China, Hongkong, Taiwan, Singapore en Zuid‑Korea (figuur 2). Belangrijke exporteurs buiten Azië zijn de Verenigde Staten, Duitsland en Nederland. Gerekend in nominale exportwaarde is Nederland wereldwijd de elfde exporteur van AI-gerelateerde goederen.
Figuur 2. Exportwaarde AI-goederen, EUR miljarden, 2024.
Bron: UN Comtrade, Atradius
Het grootste deel van de wereldwijde export van AI-goederen wordt gevormd door intermediaire inputs (EUR 2,1 biljoen) en apparatuur (EUR 638 miljard). De export van chemicaliën en overige grondstoffen blijft met EUR 42 miljard relatief bescheiden.
Een keten gedomineerd door enkele spelers
De toeleveringsketen wordt gekenmerkt door een hoge exportconcentratie. De vijftien grootste exporteurs vertegenwoordigen 85% tot 90% van de mondiale export in elke categorie. De concentratie neemt zelfs licht toe in de hogere schakels van de keten.
Figuur 3. Aandeel in de totale AI-export, per categorie.
Bron: UN Comtrade, Atradius
Aziatische landen spelen een bijzonder prominente rol in de export van intermediaire inputs en apparatuur. De VS en landen in Europa spelen, wellicht verrassend, de grootste rol in de export van grondstoffen en chemicaliën.
Hoewel figuur 3 al een zeer hoge concentratie laat zien, is die voor specifieke producten soms nog veel groter. Het overgrote deel van de meest geavanceerde AI-chips wordt geproduceerd door één onderneming, het Taiwanese TSMC, dat daarbij afhankelijk is van EUV-lithografiemachines van het Nederlandse ASML. Ook in andere delen van de keten is sprake van een hoge marktconcentratie. Zo speelt de Amerikaanse multinational NVIDIA een centrale rol in het ontwerp van de meest geavanceerde AI-chips, met een marktaandeel van meer dan 80%.
Ook de productie van sommige kritieke grondstoffen is sterk geconcentreerd [...] Naar schatting vindt 80% tot 90% van de wereldwijde palladiumproductie plaats in slechts twee landen: Rusland en Zuid-Afrika.
Cloudcomputingdiensten zijn eveneens grotendeels in handen van een beperkt aantal grote Amerikaanse aanbieders. Ook de productie van sommige kritieke grondstoffen is sterk geconcentreerd. Een voorbeeld is palladium, een edelmetaal dat wordt gebruikt bij de productie en verpakking van halfgeleiders. Naar schatting vindt 80% tot 90% van de wereldwijde palladiumproductie plaats in slechts twee landen: Rusland en Zuid-Afrika.
De Nederlandse positie in de mondiale AI-keten
Nederland exporteerde in 2024 voor EUR 77 miljard aan AI-gerelateerde goederen. Gemeten naar exportwaarde zijn twee productcategorieën daarbij veruit het belangrijkst:
- Machines en apparaten voor de vervaardiging van elementen of schakelingen van halfgeleidermateriaal of van elektronische geïntegreerde schakelingen.
- Toestellen voor het ontvangen, omzetten en zenden of regenereren van spraak, van beelden of van andere gegevens, schakelapparaten en toestellen voor het routen daaronder begrepen.
Alleen al deze twee productcodes zijn goed voor een totale exportwaarde van EUR 32 miljard, ofwel 42% van de totale Nederlandse export van AI-gerelateerde goederen (figuur 4).
Figuur 4. Exportwaarde van AI-gerelateerde goederen in Nederland, EUR miljarden.
Bron: UN Comtrade, Atradius
Het eerste product verwijst naar machines voor de vervaardiging van chips. Nederland heeft binnen deze categorie een sterke positie dankzij ASML, dat wereldwijd de enige leverancier is van EUV-lithografiemachines (Extreme Ultraviolet). Deze machines zijn noodzakelijk voor de productie van de meest geavanceerde AI-chips.
Het tweede product verwijst naar toestellen voor data-overdracht, zoals netwerkswitches en routers. De hoge exportwaarde in deze productcategorie is het gevolg van de functie van Nederland als logistieke hub. Deze goederen worden veelal geproduceerd in landen met lagere lonen en vervolgens via Nederland naar elders in Europa geëxporteerd. Hoewel de exportwaarde van toestellen voor data-overdracht aanzienlijk is, is de toegevoegde waarde voor de Nederlandse economie beperkt, zeker in vergelijking met de binnenlands geproduceerde chipmachines van ASML.
Specialisatie: ASML en het bredere ecosysteem
Naast exportwaarde kan de positie van Nederland in de AI-keten ook bekeken worden door de lens van de specialisatiegraad. Dit wordt gedaan aan de hand van de Revealed Comparative Advantage (RCA)-index. De RCA-index relateert het aandeel van een bepaalde productcode in de totale nationale export aan het aandeel van deze productcode in de wereldwijde export. Een RCA groter dan één duidt op een comparatief voordeel ten opzichte van andere landen, een RCA kleiner dan één duidt op een comparatief nadeel.
Figuur 5. Specialisatiegraad van AI-gerelateerde goederen in Nederland.
Bron: UN Comtrade, Atradius
De sterkste Nederlandse specialisatie zit in chip-productiemachines en de bijbehorende onderdelen. Dat weerspiegelt niet alleen de positie van ASML, maar ook die van een bredere groep gespecialiseerde bedrijven. Denk aan VDL als toeleverancier van ASML, en aan ASMI en Besi als zelfstandig opererende spelers in de mondiale AI-hardwareketen.
Verder heeft Nederland een hoge specialisatiegraad in enkele bewerkte chemicaliën en materialen die nodig zijn om met hoge precisie chips te maken, zoals acyclische ethers (en hun derivaten) en argon (een edelgas). Ook in siliciumcarbide, een cruciaal materiaal voor vermogenselektronica en de fysieke infrastructuur van datacenters, heeft Nederland een sterke specialisatie. Deze positie in chemicaliën is te danken aan een geïntegreerd ecosysteem waarin de chemische industrie en de halfgeleidersector elkaar versterken.
Tot slot heeft Nederland een sterke positie in hardware voor data-overdracht (onder andere netwerkswitches en routers), servers en computers. Zoals eerder al aangetekend, is de hoge specialisatie in deze categorie goederen vooral te danken aan de functie van Nederland als logistieke hub voor de export naar de rest van Europa.
Concentratie maakt de keten kwetsbaar
Dat de risico’s van de hoge concentratie in de AI-toeleveringsketen niet denkbeeldig zijn, blijkt bijvoorbeeld uit de affaire rond Nexperia. In het najaar van 2025 greep de Nederlandse overheid in bij de top van Nexperia, uit vrees dat de CEO het Europese deel van de chipproducent naar China zou verplaatsen. China reageerde daarop met exportbeperkingen voor in China afgewerkte Nexperia-chips. Omdat Nexperia bijna de helft van de eenvoudige chips voor Europese voertuigen leverde, werden Europese en Aziatische autofabrikanten binnen enkele weken geconfronteerd met chiptekorten. Alternatieve leveranciers waren niet direct beschikbaar, mede vanwege de langdurige certificeringsprocedures in de auto-industrie.
Dat de risico’s van de hoge concentratie in de AI-toeleveringsketen niet denkbeeldig zijn, blijkt bijvoorbeeld uit de affaire rond Nexperia [...] Omdat Nexperia bijna de helft van de eenvoudige chips voor Europese voertuigen leverde, werden Europese en Aziatische autofabrikanten binnen enkele weken geconfronteerd met chiptekorten.
Daarnaast kunnen ook de meest geavanceerde AI-chips op termijn een kwetsbaarheid vormen. Een van de meest kritieke knelpunten in de AI-toeleveringsketen is advanced packaging, het proces waarbij verschillende componenten worden samengebracht tot een functionerende AI-chip. Op dit moment beschikt het Taiwanese TSMC over ongeveer 90% van de wereldwijde capaciteit in advanced packaging.
Ook high-bandwidth memory, een essentiële geheugentechnologie voor AI-systemen, vormt een belangrijk knelpunt. De productie daarvan is grotendeels in handen van drie bedrijven: SK Hynix, Samsung en Micron. Verstoringen in deze schakels hebben potentieel nog grotere gevolgen en zijn moeilijker op te vangen dan de verstoringen bij de relatief eenvoudige chips van Nexperia.
Europa zoekt meer strategische autonomie
Op Europees niveau worden lessen getrokken uit de Nexperia-affaire. Met de introductie van de Chips Act 2.0 wil de EU de afhankelijkheid van individuele leveranciers verminderen. Voorgestelde maatregelen zijn onder meer een beter inzicht in de toeleveringsketen, verplichte risicoanalyses in kwetsbare sectoren, het stimuleren van alternatieve leveranciers en ruimere mogelijkheden voor staatssteun in de gehele waardeketen, van grondstoffen tot advanced packaging. Het uiteindelijke doel is de Europese halfgeleiderketen beter te laten aansluiten op de behoeften van strategisch belangrijke industrieën.
De Nederlandse regering heeft een eigen internationale AI-strategie gepresenteerd. De internationale AI-strategie is opgebouwd rond drie hoofddoelen. Ten eerste wil het kabinet het Nederlandse en Europese concurrentievermogen op AI versterken. Daarnaast richt de strategie zich op het versterken van de Nederlandse en Europese soevereiniteit op AI. Het derde doel is het bevorderen van een verantwoorde en veilige inzet van AI gebaseerd op mensenrechten en internationaal recht. De AI-strategie bevat een aantal actiepunten waarmee men de nationale soevereiniteit op het gebied van AI wil vergroten. Zo stimuleert Nederland de ontwikkeling en het gebruik van open en Europese AI-taalmodellen. Daarnaast wil het kabinet partnerschappen aangaan met derde landen die sleutelposities innemen in de AI-waardeketen.
In ieder segment van de mondiale AI-keten, van grondstoffen tot intermediaire inputs tot apparatuur, zijn de vijftien grootste exporteurs goed voor 85% tot 90% van de wereldwijde export.
Hoewel de doelstelling om de soevereiniteit te vergroten goed is, zal de praktijk op sommige punten weerbarstig zijn. Bij de meest geavanceerde onderdelen van de waardeketen, zoals chipfabricage, lithografie en advanced packaging, zijn de mogelijkheden om afhankelijkheden te verminderen beperkt. De sterke marktpositie van TSMC en ASML is gebaseerd op zeer hoge investeringsdrempels en specialistische kennis die over een lange periode is opgebouwd. Hierdoor is het moeilijk voor nieuwe toetreders om deze capaciteit op korte termijn te evenaren.
Conclusie
De wereldwijde AI-hardwareketen kent een hoge concentratiegraad. Een handvol landen in Oost-Azië is goed voor 65% van de wereldwijde export in AI-gerelateerde goederen. In ieder segment van de mondiale AI-keten, van grondstoffen tot intermediaire inputs tot apparatuur, zijn de vijftien grootste exporteurs goed voor 85% tot 90% van de wereldwijde export.
Nederland is één van de weinige niet-Aziatische economieën die een cruciale rol speelt in de mondiale AI-keten. Het dankt deze cruciale positie in de eerste plaats aan chipmachineproducent ASML en het bredere ecosysteem rond ASML. Verder blijkt uit de specialisatiegraad dat Nederland een sterke positie heeft in enkele chemicaliën en grondstoffen die nodig zijn voor de productie van chips. Tot slot speelt Nederland een rol bij de uitvoer van hardware zoals switches, routers, computers en servers, waarbij het vooral profiteert van zijn rol als logistieke hub.
Nederland profiteert enerzijds van de snelle groei van AI, maar is ook kwetsbaar voor verstoringen in de toeleveringsketen. De Nexperia-affaire laat zien dat dit risico reëel is. Zowel op Europees als op Nederlands niveau wordt gewerkt aan een strategie om de kwetsbaarheid voor verstoringen in de AI-keten te verkleinen. Dit kan door het aantal toeleveranciers te diversifiëren en strategische partnerschappen aan te gaan met bevriende landen. Tegelijkertijd is de sterke marktpositie van sleutelspelers zoals ASML en TSMC gebaseerd op hoge investeringsdrempels en specialistische kennis. Nieuwe toetreders kunnen de capaciteit van deze sleutelspelers niet op korte termijn evenaren of overnemen.
Referenties
European Commission. (2026). Proposal for the Chips Act 2.0. Shaping Europe’s Digital Future. European Commission proposal.
Frost, J., Rishabh, K., & Shreeti, V. (2026). Global giants in the AI supply chain (BIS Bulletin No. 122). Bank for International Settlements.
McKinsey Global Institute (2026). Geopolitics and the Geometry of Global Trade: 2026 Update, March 2026.
Ministerie van Buitenlandse Zaken (2024). Internationale AI-strategie van Nederland. Rijksoverheid.
Sastry, G., Heim, L., Belfield, H., Anderljung, M., Brundage, M., Hazell, J. et al. (2024). Computing Power and the Governance of Artificial Intelligence. arXiv preprint arXiv:2402.08797.
Smid, T. (2026). Concentration risks in the global AI supply chain. Atradius Economic Research. Atradius Economic Research report
World Trade Organization. (2025). World trade report 2025: Making trade and AI work together to the benefit of all. World Trade Organization