Diversiteit in rechtsvormen is de sleutel tot een duurzame economie

Inleiding

De dominante aandacht voor (Amerikaanse) beursgenoteerde ondernemingen ontneemt het zicht op de unieke kracht van het Nederlands ondernemingsbestuur, namelijk diversiteit. Er bestaat een scala aan ondernemingsvormen die bepalen hoe bedrijven hun maatschappelijke verantwoordelijkheid waarmaken. 

We kunnen deze diversiteit aan rechtsvormen in Nederland veel beter gebruiken, zodat bedrijven en maatschappij tot bloei komen, waarmee winst en maatschappelijk belang aan elkaar wordt gekoppeld. 

De focus op beurskoersen en aandeelhouderskapitalisme

Sinds beurskoersen vast onderdeel zijn geworden van het landelijke nieuws lijken financiële markten de economische ontwikkeling te bepalen. Sterke beursgenoteerde bedrijven onder leiding van een almachtige. Steeds weer komt dit beeld op. Momenteel domineren Elon Musk en de ‘Techbro’s’ van Meta, Google en Microsoft het economisch nieuws.

De tegenreactie is de roep om regelgeving. Toch lukt het de Europese Unie niet eenduidige economische regels te implementeren op het gebied van duurzaamheid en technologische zelfstandigheid. Het Nederlandse overheidsbeleid is daarnaast zo versplinterd dat bedrijven langetermijninvesteringen vaak niet aandurven.

Voor ondernemers en burgers zijn er heel veel andere mogelijkheden om de economische structuur in te richten. Coöperaties, stichtingen en zelfs verenigingen bieden kansen voor een duurzame en daarmee toekomstbestendige economie.

Doordat we zijn gevangen in de kokervisie van de (Amerikaanse) beursgenoteerde onderneming als rolmodel, ontnemen we ons het zicht op het brede scale aan alternatieven die bestaan in Nederland.

Voor ondernemers en burgers zijn er heel veel andere mogelijkheden om de economische structuur in te richten. Coöperaties, stichtingen en zelfs verenigingen bieden kansen voor een duurzame en daarmee toekomstbestendige economie. Deze alternatieven zijn niet revolutionair of nieuw, maar kennen een lange geschiedenis waarin ze zich hebben kunnen bewijzen.

Uit de polarisatie

Wanneer we rechtsvormen zien als middel om winst met een maatschappelijke doelstelling te verbinden, ontstaat een alternatieve benadering tussen overheid en grote bedrijven. De economische polarisatie verminderd als we kijken wat er eigenlijk speelt in de Nederlandse economie en welke organisatievorm daarbij past.

Door met rechtsvormen aan het werk te gaan maken we grote vragen over duurzaamheid of digitale zelfstandigheid klein en hanteerbaar. Een aansprekend voorbeeld van hoe het anders kan zijn lokale energiecoöperaties. Grote ondernemingen en overheden zijn niet voldoende voor de energietransitie. Daarom ontstaan kleine lokale initiatieven die mogelijk worden, doordat ze een andere structuur kennen dan die van een private onderneming.

Er zijn veel meer van dit soort voorbeelden. Het interessante is ook dat het niet alleen succesverhalen zijn. Door de lange geschiedenis van rechtsvormen kunnen we van hun succes en falen iets leren over goed bestuur. Nieuwe vragen komen op die heel eigentijds zijn en niet passen in het beeld dat we hebben van ondernemingen zoals dat naar voren komt in bijvoorbeeld de Nederlandse Code Corporate Governance.

Door de lange geschiedenis van rechtsvormen kunnen we van hun succes en falen iets leren over goed bestuur. 

Stichtingen, coöperaties en verenigingen vragen bijvoorbeeld loyaliteit van hun leden en hebben draagvlak nodig dat verder gaat dan een inwisselbaar aandeel. Vertrouwen en een langetermijnperspectief waarin een economische doelstelling wordt gecombineerd met een maatschappelijke doelstelling zijn daarbij nodig. Kortom, deze rechtsvormen bieden een waardevol perspectief voor de economische en maatschappelijke uitdagingen van deze tijd.

Aandacht nodig voor vijf duurzame rechtsvormen

Naast de nv en de bv bestaan coöperaties, stichtingen en verenigingen in het economische verkeer. Met name de laatste drie bieden kansen voor nieuw economisch elan. Ze worden nu vaak over het hoofd gezien. Aandacht voor de diversiteit aan ondernemingsvormen is nodig om economische vraagstukken op te lossen. Maatschappelijke doelstellingen vragen combinaties van nv’s met stichtingen, of coöperaties met nv’s, of nv’s die nauw met elkaar zijn verbonden en allemaal andere doelstellingen kennen. Ook verenigingen kunnen het verschil maken.

Met name coöperaties en stichtingen hebben traditioneel een grote rol in de economie gehad. Coöperaties bepalen sectoren tot op de dag van vandaag, met name op het gebied van de landbouw en veeteelt maar ook in de verzekeringssector (bijv. De Onderlingen). Coöperaties in de landbouw maken het bijvoorbeeld mogelijk dat relatief kleine familiebedrijven een deel van de markt konden beheersen door samen te werken. De kracht van coöperaties is in heel Europa zichtbaar. Naast deze sectoren zijn ook binnen huisvesting en in de energiesector coöperatieve of andere alternatieve vormen dominant geweest. Tot circa 30 jaar geleden domineerden (lokale) overheden de energiebedrijven en wooncorporaties hebben nog steeds een cruciale rol op de woningmarkt. 

In zowel de volkshuisvesting als in de energiesector is er momenteel grote behoefte aan nieuwe organisatievormen. Coöperaties worden er opnieuw uitgevonden omdat grote ondernemingen tekortschieten.

Deze sectoren zijn de afgelopen halve eeuw door een belangrijke transitie gegaan doordat het rolmodel de beursgenoteerde onderneming is geworden. Energiebedrijven zijn in commerciële buitenlandse handen overgegaan en de rol van wooncorporaties is verkleind. Dit werd lang gepresenteerd als noodzakelijke vooruitgang. Inmiddels is duidelijk dat hier belangrijke grenzen aan zitten.

In zowel de volkshuisvesting als in de energiesector is er momenteel grote behoefte aan nieuwe organisatievormen. Coöperaties worden er opnieuw uitgevonden omdat grote ondernemingen tekortschieten. Energiecoöperaties zijn nodig, omdat lokale energieopwekking georganiseerd moet worden. Dit is geen idealisme, maar harde noodzaak. Niet alleen de wereldwijde energiecrisis vraagt meer zelfvoorzienendheid, maar ook de transitie naar duurzame energie vraagt lokale organisatievormen die niet ingevuld kunnen worden door grote ondernemingen.

Schaalproblemen

Op de woningmarkt moeten ook nieuwe coöperaties schaalproblemen oplossen. De grote traditionele wooncorporaties kunnen geen maatwerk meer bieden en zodoende is er geen betrokkenheid meer tussen huurders en hun huis en woonomgeving. Nieuwe groepen willen dat verband herstellen en willen samen een woongemeenschap vormen. Overal in Nederland ontstaan nieuwe wooninitiatieven, bijvoorbeeld voor ouderen (Knarrenhof), maar ook voor andere groepen. Veel gemeenten willen deze ontwikkeling faciliteren.

De rol van stichtingen staat momenteel opnieuw in de belangstelling door de opkomst van steward-owned ondernemingen. Dit zijn bedrijven die eigendom en zeggenschap uit elkaar hebben gehaald en een bredere dan alleen een maatschappelijke doelstelling kennen. Om dit te borgen is het eigendom ondergebracht in een stichting met ‘stewards’.

Steward-owned ondernemingen zijn een doorontwikkeling van een mogelijkheid die al langer bestond. Stichtingen zijn belangrijk als beschermingsconstructie tegen vijandige overnames. Dit mag als een bedrijf een maatschappelijke rol kan benoemen. De stichting kan echter een veel grotere en belangrijkere rol in de maatschappij vervullen. Dit zien we onder andere in landen als Duitsland of Denemarken. In deze landen zijn grote bedrijven als Maersk, Novo Nordisk en Bosch in handen van stichtingen die een maatschappelijk doel kennen.

In Nederland gebeurt dit ook wel, maar tot nu toe met name bij kleine en middelgrote bedrijven. Installatiebedrijf Endenburg is een voorbeeld van een organisatie die door een stichting wordt gecontroleerd en waar zeggenschap en eigenaarschap op een unieke manier zijn georganiseerd binnen een sociocratische organisatiestructuur. Er bestaat al vijftig jaar een unieke bedrijfsvorm waarin elke medewerker zeggenschap heeft over het wel en wee van zijn afdeling, en vanuit zijn ‘kring’ een afgevaardigde stuurt die meebeslist over bedrijfszaken. Voor alle beslissingen is consent nodig, iedereen moet het zodanig met een beslissing eens zijn dat hij niet tegen is. Deze sociocratische structuur is ook doorgevoerd in de eigendomsstructuur. Niemand heeft een doorslaggevende stem en niemand is eigenaar.  Er zijn heel veel meer voorbeelden te geven van organisaties met een afwijkende structuur, bijvoorbeeld Breman, Albron of Arbo Unie. De meesten maken helemaal geen reclame met hun unieke structuur.

Een bijzondere vorm van eigenaarschap zijn verenigingen die een nv oprichten met economische doelstellingen. Ajax is een bekend voorbeeld, maar ook de ANWB is een vereniging die economische activiteiten uitbaat. Deze voorbeelden laten ook zien dat een stichting of vereniging niet per definitie leidt tot betere organisatie. Het zijn rolmodellen, ook in de schaduwkanten. Een rechtsvorm kan mismanagement nooit helemaal voorkomen. Wel hebben rechtsvormen grote invloed in hoe een bedrijf de maatschappelijke verantwoordelijkheid vormgeeft. 

Elke rechtsvorm heeft goede en sterke kanten en in elke rechtsvorm kan mismanagement plaatsvinden.

We zijn als voor een gezonde maatschappelijke ontwikkeling niet alleen afhankelijk van grote technologiebedrijven of een sterke overheid. Tussen deze twee krachten kunnen we alternatieve eigendomsvormen ontwikkelen. Als we problemen hebben met een winstgedreven platform als Booking of Uber, kunnen we ons richten op coöperatieve vormen waarin hoteliers en taxichauffeurs zich verenigen. Dit gebeurt momenteel al op kleine schaal. De overheid zou dit bijvoorbeeld kunnen faciliteren door deze initiatieven bepaalde voordelen te geven, omdat ze een maatschappelijke doelstelling laten prevaleren boven een winstdoelstelling. Ook dit is niet nieuw. Heel lang hadden coöperaties een ander belastingregime gehad dan vennootschappen omdat ze zelf geen winstdoelstelling hadden. Dit maakte het bijvoorbeeld voor wooncorporaties mogelijk tegen een relatief lage prijs huurwoningen te bouwen.

Voor- en nadelen

Bovenstaande wil niet zeggen dat we afscheid moeten nemen van de nv of bv. Deze rechtsvormen kunnen krachtige motoren zijn voor economische ontwikkeling. Voor een gezonde economie, moeten we echter breder kijken. Er is een keur aan economische vraagstukken en het is verkeerd steeds naar één oplossing te kijken.

Ook is het onjuist één rechtsvorm beter te vinden dan een andere. Het is een gebruiksvoorwerp, een instrument om economische activiteit te organiseren. Afhankelijk van de economische én maatschappelijke vraag is een rechtsvorm beter geschikt.

Elke rechtsvorm heeft goede en sterke kanten en in elke rechtsvorm kan mismanagement plaatsvinden. Ajax is een bekend voorbeeld. Het bestaat uit een combinatie van een vereniging en een beursgenoteerde onderneming (nv). Hierdoor zou de maatschappelijke doelstelling van de vereniging (voetbal, verbroedering, sportiviteit) heel goed geborgd kunnen worden in een commerciële wereld van het grote voetbal. In theorie is dit veel mooier dan bijvoorbeeld de grote Engelse voetbalclubs die speelbal zijn geworden van geldbeluste eigenaren. In de praktijk weten we dat niet alle bestuurders met de spanning tussen commerciële en maatschappelijke doelstellingen goed om kunnen gaan.