Hoe het economieonderwijs in beweging kwam

Waarom vernieuwing?

In de decennia vóór de kredietcrisis was de mogelijkheid van grote systeemcrises geleidelijk onder de horizon gezakt. Die stemming was versterkt door de ineenstorting van het communisme eind jaren negentig: we hadden nu de best denkbare economische orde, en we wisten aan welke knoppen te draaien.

En plots was er dan toch een crisis, of beter, een serie crises. Paul Krugman schreef in 2009 als kersvers winnaar van de Nobelprijs een alarmerend artikel: ‘How Did Economists Get It So Wrong?’. Een van de centrale vragen die hij opwierp betrof de verhouding tussen de modelwerkelijkheid die in de economische wetenschap was gecreëerd enerzijds en de werkelijke economie, de harde realiteit, anderzijds.

We schrijven inmiddels 2011. Op de Universiteit van Harvard verlaten een aantal studenten demonstratief de collegezaal. Gregory Mankiw, de hoogleraar van dienst, tovert de ene ‘perfect market theory’ na de andere op het bord. Geen woord over de kredietcrisis, die tijdens de hele opleiding niet wordt genoemd. En de studenten vragen zich af: ‘Als zelfs zo’n crisis niet eens benoemd wordt, wat blijft er dan nog meer onbesproken?’ Ze willen niet langer opgeleid worden tot geniale wiskundigen in een modellenwerkelijkheid, maar tot mensen die daadwerkelijke problemen in de economische context leren analyseren.

Hier ligt het begin van de internationale beweging ‘Rethinking Economics’. In 2018 bracht de Nederlandse afdeling (RE:NL) een rapport uit waarin het universitaire economieonderwijs in Nederland tegen het licht gehouden werd. Het curriculum bleek in veel gevallen, rond de 90% vanuit één gezichtspunt –  kort gezegd ‘neoliberaal’ – te zijn opgezet. Ondertussen begon er ook steeds meer literatuur te komen van kritische economen en bedrijfswetenschappers die vragen stelden bij (de vooronderstellingen van) dit standaardcurriculum.

Het pleidooi van kritische economen en studenten richt zich daarbij meestal niet op het vervangen van het ene curriculum door een compleet ander perspectief, maar juist op een pluralistischer aanbod.

Ten minste drie grote bronnen van zorg worden daarin aan de orde gesteld: de ingrijpende ecologische problematiek en de noodzaak van een ecotransitie, ten tweede allerlei maatschappelijke problemen die optreden in markteconomieën zoals toenemende ongelijkheid, en ten derde ook – iets abstracter maar ook dringend – het dominante mensbeeld binnen de economische wetenschap, doorsijpelend bij allerlei partijen, de ‘homo economicus’.

Het pleidooi van kritische economen en studenten richt zich daarbij meestal niet op het vervangen van het ene curriculum door een compleet ander perspectief, maar juist op een pluralistischer aanbod. Hetgeen wordt onderwezen zag er in veel onderwijslagen namelijk nogal monomaan uit,  gericht op de maximalisatie van ‘’utility’’. Naast ‘mainstream’ zouden nu ook ‘heterodoxe’ benaderingen aan studenten aangeboden moeten worden. Sowieso als stimulans voor kritisch denken. Maar naast deze stimulans is het ook een pleidooi om studenten met het onderwijs handvatten te bieden voor belangrijke transities zoals de vergroening van de economie, een meer menswaardige economie en een economie gericht op menselijke bloei binnen ecologische grenzen.

In Nederland leidde dit aanvankelijk niet tot veel veranderingen. En dus waren er veel docenten die zelf iets gingen doen, zoals nieuwe thema’s aan de orde stellen en op zoek naar enige ruimte in hun programma. Het was kleinschalig; extra lessen hier, wat andere opdrachten daar, op zijn best een bijvak ethiek, of een aantal colleges over circulaire economie – dat soort zaken. Ook waren er initiatieven om een geheel nieuwe lesmethode voor het voortgezet onderwijs te ontwikkelen, met name door en rond econoom Lans Bovenberg. Maar de uitgeversmarkt voor het voortgezet onderwijs bleef gesloten voor dit soort initiatieven.

Waar staat het economieonderwijs nu?

Wie door de wimpers dit veld bekeek, zag een groot aantal bevlogen eenpitters, die allemaal vanuit hun eigen positie en binnen de aanwezige mogelijkheden, probeerden iets aan verbreding en verdieping van het economieonderwijs te doen - in het voortgezet onderwijs, in het MBO, in het HBO en in het WO.

Maar geleidelijk aan is er ook op institutioneel niveau wel degelijk een en ander aan het verschuiven. In het HBO en MBO worden nieuwe vakken en/of nieuwe minoren ontwikkeld en werden studenten nieuwe vaardigheden aangeleerd. In het MBO werd er al vanaf 2005 (!) gewerkt rond het thema ‘duurzaam MBO’. In het HBO bood het nieuwe opleidingsprofiel vanuit het Landelijk Opleidings Overleg Finance & Control van 2016 al ruimte voor vernieuwing. Een volgende stap werd gezet met het verschijnen van het Sectorplan HEO ‘Samen waarde creëren voor brede welvaart’ in 2023.

Wie door de wimpers dit veld bekeek, zag een groot aantal bevlogen eenpitters, die allemaal [...] probeerden iets aan verbreding en verdieping van het economieonderwijs te doen [...] Maar geleidelijk aan is er ook op institutioneel niveau wel degelijk een en ander aan het verschuiven. 

Trager gingen zaken in het VO en het WO. Het VO noemde ik al: nieuwe initiatieven, maar ook institutionele (en commerciële) traagheid. Maar inmiddels is er hier ook een commissie aan de slag met vernieuwing van de eindexamenprogramma’s (kan elk moment verschijnen). In het WO ontstond een nieuwe samenwerkingsvorm tussen de diverse faculteiten economie/bedrijfswetenschap gericht op het vergroten van de maatschappelijke impact, de Impact Forum-bijeenkomsten vanaf 2022. Ook hierin kwam in de loop van de tijd meer aandacht voor de inhoud van het eigen onderwijs. In een visiedocument - de impactagenda - werd een gezamenlijk beeld gegeven van de toekomst van het vakgebied.

Markant was de publicatie najaar 2025 van een gezamenlijk ‘Manifest Toekomstgericht Business- en Economieonderwijs’ waarin de diverse onderwijslagen een gezamenlijke onderwijsvisie presenteerden. Pijlers waren (1) brede inzichten uit de discipline (pluraliteit dus, GJB), (2) interdisciplinaire verbinding, (3) ethische en kritische denkvaardigheden en (4) verbinding met de praktijk en de samenleving. Het manifest was zowel een voorbeeld van als een oproep tot verdere samenwerking tussen onderwijstypen maar ook tussen onderwijs en bedrijfsleven en tussen onderwijs en samenleving

De verdere toekomst

Waar liggen grote inhoudelijke uitdagingen in de toekomst? Laat ik hier voor de afwisseling niet AI noemen, want dat is een uitdaging voor het onderwijs in zijn volle breedte, niet alleen het economieonderwijs. Ik zie echter voor het economieonderwijs wel enkele meer specifieke uitdagingen.

Allereerst is het maatschappelijk klimaat rond de thema’s waaromheen de vernieuwing van het economieonderwijs zich manifesteerde, zoals ongelijkheid en de milieuthematiek, diepgaand aan het verschuiven. Allerlei nieuwe inzichten en praktijken zijn onder de naam ‘woke-capitalism’ in de Verenigde Staten al in de ban gedaan en dat klinkt door in Nederland. Weg met duurzaamheid, ‘drill, baby, drill’, dat soort taal, en dito beleid. De uitdaging zal dus zijn om een breedte van problemen en benaderingen aan leerlingen/studenten te presenteren, zonder sterk te politiseren. Maar het slechtste wat men van de weeromstuit zou kunnen doen, is reële uitdagingen voor onze samenleving dan maar onbenoemd laten, of te vluchten in pure neutraliteit. Goed omgaan met de hier spelende dilemma’s - daar zou verdere uitwisseling over kunnen gaan in toekomstige weken.

Allerlei nieuwe inzichten en praktijken zijn onder de naam ‘woke-capitalism’ in de Verenigde Staten al in de ban gedaan en dat klinkt door in Nederland. 

Ten tweede is er de geopolitieke kant van de vernieuwing van het economisch denken en daarmee van het economieonderwijs. Is internationale handel altijd zonder meer goed, ook al is Ricardo’s theorie van de comparatieve voordelen nog zo mooi en overtuigend? Hoe gaan we om met afhankelijkheden van bepaalde regimes? Moet economisch organiseren juist ook binnen bepaalde geografische ruimtes, zoals Europa, opnieuw als waardevol gezien worden? En wat betekent dit voor het inrichten van waardeketens van bedrijven? Is het misschien tijd voor een Nederlands, Rijnlands en/of Europees denken over economie, los van de Amerikaanse tijdschriften waarin onderzoekers nu hun hoogste punten scoren (en dit werkt door in het onderwijs).

Tot slot is er nog steeds veel huiswerk te doen in de uitwerking en doorwerking van nieuwe initiatieven in de concrete cursussen, lessen en modules die we, in alle onderwijslagen, aanbieden. Het ‘why’ en ‘what’ is duidelijk, het ‘how’ vergt nog veel creativiteit – en in de komende nummers van dit tijdschrift zult u vanuit allerlei perspectieven nieuwe initiatieven voorbij zien komen. Nog lang geen tijd om op de lauweren te rusten dus. Daarom is ook de Week van het Economieonderwijs als uitwisselings- en stimuleringsplatform nog net zo urgent als toen we begonnen. Maar er is ook al heel veel gebeurd – en het is goed dat hardop te zeggen.