Promoveren doe je in een universitaire omgeving

Inleiding

Afgelopen week uitte ik in NRC mijn zorg over het voornemen om hbo’s het recht op promotie te geven. Dit recht wil de regering de instellingen geven, zodat ook binnen het hoger beroepsonderwijs een doctorstitel kan worden behaald.

Daarbij heeft men de verschillende vakgebieden voor ogen, die allemaal reeds aan Nederlandse universiteiten worden onderwezen en bestudeerd. De vraag is dan wat wordt gemist door de universiteiten? Minister Rianne Letschert (D66) streeft naar een versnelde invoering van de mogelijkheid te promoveren aan een hogeschool, omdat dit volgens haar ‘een ontbrekend element is in de erkenning van praktijkgericht onderzoek’—waarbij ‘praktijkgericht’ voor relevant staat. Verrichten universiteiten dan onderzoek dat irrelevant is?

Kritische massa

In werkelijkheid bestaat er maar één type onderzoek dat relevant is: onderzoek dat wordt uitgevoerd met de best beschikbare methoden en technieken en een contributie levert aan onze kennisbasis om verder onderzoek mogelijk te maken en problemen in de praktijk op te lossen. Universiteiten hebben hierin een lange traditie. Zij hebben hun organisatie zo ingericht dat de nieuwste inzichten, methoden en technieken op internationaal topniveau worden beheerst en toegepast.

Onderzoek wordt daartoe beoordeeld door experts die deze methoden tot in detail kennen. Het kost decennia om zo’n niveau te bereiken. Voor instellingen buiten de universiteit ligt de grootste uitdaging in het aantrekken en behouden van voldoende talent om een stevige, kritische massa aan onderzoekscapaciteit op te bouwen.

Er [bestaat] maar één type onderzoek dat relevant is: onderzoek dat wordt uitgevoerd met de best beschikbare methoden en technieken en een contributie levert aan onze kennisbasis om verder onderzoek mogelijk te maken en problemen in de praktijk op te lossen. 

Het ligt dan ook voor de hand dat studenten uit het hbo die willen promoveren dit doen binnen een universitaire omgeving, waar zij kunnen aantonen dat zij met de meest geavanceerde methoden en technieken kunnen werken. Het is onwaarschijnlijk dat hogescholen op korte termijn de benodigde schaal en kwaliteit van onderzoek kunnen realiseren om volwaardige promotietrajecten te dragen.

Beproefde oplossing

Voor het vermeende tekort aan praktijkgericht onderzoek bestaat een beproefde oplossing:  universiteiten expliciet aansturen op maatschappelijke relevantie en praktische waarde. Dit gebeurt bijvoorbeeld in het Verenigd Koninkrijk, waar de instellingen moeten aantonen hoe hun onderzoekswerk bijdraagt aan de praktijk. Hiermee neemt de kans toe dat onderzoek zowel praktisch relevant is als methodologisch van hoog niveau. Beleid baseren op verouderde kennis of gebrekkige methoden zou immers onverantwoord zijn.

Het kan helemaal geen kwaad om de praktische bijdrage te vergelijken met de investeringen die worden gedaan in onderzoeksonderwerpen. Deze oplossing is veel goedkoper dan het invoeren van onderzoekscapaciteit bij hogescholen.

Wel levert het waarschijnlijk pijn op bij opleidingen en vakgroepen, maar het geeft wellicht meer richting aan de toewijzing van schaarse onderzoeksmiddelen. En ja, fundamenteel onderzoek moet ook worden gedaan. Dat is nu niet (direct) praktisch relevant maar geeft wel richting aan onze toekomst.

Ook zou de maatschappij grote vragen moeten durven stellen, zoals de vraag: Wat is nodig om voor de energievoorziening onafhankelijk te worden?, om daarmee vernieuwing te stimuleren. De magnetron was er niet geweest als niet ooit de vraag was gesteld: Wat is nodig om mensen op de maan te krijgen? Ik weet niet of het in dat kader gaat helpen als we de figuur van de hbo doctor in het leven roepen.

Consultants geven hbo’s aantoonbaar het verkeerde voorbeeld

Saxion leverde nog geen week na mijn publicatie direct een casus aan waarin mijn zorg tot uiting kwam. De hbo-instelling publiceerde een beleidsdocument waarin wordt gepleit niet de wetenschappelijke norm te hanteren, maar de praktische norm bij de beoordeling van onderzoek. Men is kennelijk niet in staat het onderscheid te maken tussen een praktisch advies dat voor managers is geschreven, om een bevinding toe te passen, en de onderzoekskwaliteit die nodig is om überhaupt van een bevinding te spreken. Voor het eerste gebruiken we rapporten of praktijkbladen, voor het tweede wetenschappelijke tijdschriften. Het eerste kan NIET zonder het tweede.

Het ligt dan ook voor de hand dat studenten uit het hbo die willen promoveren dit doen binnen een universitaire omgeving [...] Het is onwaarschijnlijk dat hogescholen op korte termijn de benodigde schaal en kwaliteit van onderzoek kunnen realiseren om volwaardige promotietrajecten te dragen.

Het is zorgelijk dat niet-wetenschappers zich bemoeien met wat wel en niet relevant is. Ik lees letterlijk dat  "reflectie en discussie over de prestaties op de indicatoren betekenisvoller in onze onderzoeksbeoordeling [is] dan het bereiken van specifieke normen." Wat het management van Saxion vergeet, is dat het begint bij die normen voor er sprake kan zijn van een bevinding. Dat deze bevinding op een voor de praktijk uitvoerbare wijze moet worden uitgeschreven is zeker belangrijk, maar het is niet het begin van goed onderzoek.

Dit type onderzoek kennen we van consultants. Zo publiceerde McKinsey in 2020 het rapport Diversity Wins, waarin werd beweerd dat bedrijven met meer gendergelijkheid betere resultaten leveren. Natuurlijk hoopten de schrijvers in dat tijdgewricht deze resultaten te vinden - en ze vonden ze ook, echter men vergat erbij te zeggen dat de bedrijven die men opnam in de sample om tientallen andere redenen dan de aanwezigheid van genderbalans succesvoller kunnen zijn. Het onderzoek moet daarom om wetenschappelijke en praktische redenen worden afgewezen.

Dat laatste is hier van belang, want het rapport geeft geen richting aan hoe gendergelijkheid kan bijdragen aan verbetering van welzijn (en welvaart). Het zou zeer af te raden zijn dat hbo’s de weg inslaan die consultants lijken te volgen, maar de weg die Saxion inslaat zet de deur hiervoor wagenwijd open.